تكاليف

در عصر انفجار اطلاعات، اندوختن معلومات و گسترش پاسخهای معین و مشخص توجه به محصول و نتیجه ، کم رنگ بودن نگرش و مهارتها در تدریس ، نوعی ایستایی و غفلت از قافله شتابان کاروان تعلیم و تربیت محسوب می گردد.

در این مسیر برای پویایی در عرصه علم در سطح جهان باید دانش را معنا دار کرد. مهارتهای مفهوم سازی توسط دانش آموزان را آموزش داد. مهارتهای حل مسأله و تفکر نقاد، مهارتهای اجتماعی و زندگی را تبلیغ نموده و در حین آموزش باید ارزشیابی سؤال محور، فرایندی و تحول آخرش را که شوق به دانستن را به ارمغان می آورد ترویج داد. با نگاهی اجمالی به تاریخچه نظام تعلیم و تربیت تطبیقی در می یابیم که تحول آموزشی - مهارتی در بسیاری از کشورها از نظام ارزشیابی آغاز و به دیگر مؤلفه ها سرایت کرده است.

از نکات حایز اهمیت درامر ارزشیابی توجه به حیطه نگرش و عواطف فراگیران است که باید شیوه های کاربردی در سنجش و ارزشیابی دانش آموزان را در این بعد فراهم نمود. از کاربردها و ابزارهای مهم و اساسی ارزشیابی در راستای خدمت به آموزش می توان به موارد زیر اشاره نمود:

برو ادامه مطلب...

در عصر انفجار اطلاعات، اندوختن معلومات و گسترش پاسخهای معین و مشخص توجه به محصول و نتیجه ، کم رنگ بودن نگرش و مهارتها در تدریس ، نوعی ایستایی و غفلت از قافله شتابان کاروان تعلیم و تربیت محسوب می گردد.

در این مسیر برای پویایی در عرصه علم در سطح جهان باید دانش را معنا دار کرد. مهارتهای مفهوم سازی توسط دانش آموزان را آموزش داد. مهارتهای حل مسأله و تفکر نقاد، مهارتهای اجتماعی و زندگی را تبلیغ نموده و در حین آموزش باید ارزشیابی سؤال محور، فرایندی و تحول آخرش را که شوق به دانستن را به ارمغان می آورد ترویج داد. با نگاهی اجمالی به تاریخچه نظام تعلیم و تربیت تطبیقی در می یابیم که تحول آموزشی - مهارتی در بسیاری از کشورها از نظام ارزشیابی آغاز و به دیگر مؤلفه ها سرایت کرده است.

از نکات حایز اهمیت درامر ارزشیابی توجه به حیطه نگرش و عواطف فراگیران است که باید شیوه های کاربردی در سنجش و ارزشیابی دانش آموزان را در این بعد فراهم نمود. از کاربردها و ابزارهای مهم و اساسی ارزشیابی در راستای خدمت به آموزش می توان به موارد زیر اشاره نمود:

1- پوشه کار 2- تعیین تکلیف هدفدار 3- تحقیق و پروژه

4- بازخورد 5- آزمونهای عملکردی 6- چک لیست ارزشیابی

در این مقاله بنا به اهمیت موضوع و کاربرد همه گیر تکالیف هدفدار در کلاسهای درس به این مهم می پردازیم:

تکلیف شب:

تکلیف شب یکی از ابزارهای ارزشیابی مستمر در فرایند آموزشی است.

ارزشیابی مستمر یا سازنده بخشی از فرآیند آموزش تلقی می شود به این معنا که ارزشیابی در جریان آموزش جاری است و معلم به طور مرتب با آن درگیر است.

آن چه که ارزشیابی را پویا و سازنده می کند نحوه ی استفاده از نتایج آن است. (رستگار 1382)

معلم از تکلیف شب فراگیران ، نحوه ی انجام آن و میزان به کارگیری مهارت فراگیران از نقاط ضعف و قوت آنها اطلاع می یابد و می تواند رهنمودهای لازم را برای آن کاستیها و تقویت نکات مثبت ارائه نماید.

در فرآیند آموزش داوری ارزشی معلم زمانی کامل می شود که قادر باشد تحلیلی درست از روند پیشرفت فراگیران داشته باشد و او را در گامهای بعدی یاری نماید.

اطلاعات به دست آمده از فرایند تحلیل و برسی خطاها ، دستمایه ارائه رهنمودهای مفید برای اصلاح و بهبود عملکرد دانش اموزان است. بنابراین رابطه نزدیک بین بازخورد و تکلیف شب مشخص می گردد. طراحی و تهیه تکالیف مناسب به دانش آموز کمک می کند تا خطاهایش کاهش یابد و موفقیتهایش در سفر یادگیری افزون شود . بر این اساس مفهوم تکلیف درسی گسترش می یابد و دیگر نمی توان آن را در پرسش تکراری و بازنویسی متون خلاصه کرد. در واقع طراحی تکلیف ، طراحی یک فرصت یادگیری برای دانش آموزانی است که نیاز ویژه آموزشی دارند و این نیاز با مطالعه عملکرد گذشته فرد و تحلیل خطاها و موفقیتهایش شناخته می شود. ( دکتر حسنی ، محمد 1384)

تعریف و مفهوم تکلیف شب:

هریس کوپر یکی از پژوهشگران و دانشمندانی است که درخصوص تکلیف تحقیقاتی داشته است . وی تکلیف را چنین تعریف می کند: وظیفه ای است که معلمان برای دانش آموزان تعیین می کنند تا آنها را در ساعات خارج از مدرسه انجام دهند.

نتایج تحقیق اهداف و تکلیف شب را در هفت مورد طبقه بندی نموده است.

1- تمرین به منظور افزایش سرعت، تسلط ، تثبیت و مهارت است.

2- شرکت فعال فراگیران در فعالیتها

3- رشد تخصصی به منظور پرورش حس سواد پذیری ، امانت و صداقت.

4- ایجاد روابط متقابل شاگرد با والدین

5- به منظور تعیین خط مشی و مقررات

6- ایجاد روابط عمومی بین والدین و فرزندان

7- ایجاد اخطار و آگاهی در زمینه ی انتظارات معلم از دانش آموز در زمینه مسائل درسی (قورچیان1381) <<انواع تکلیف شب>>

انواع تکلیف شب از نظر محتوا

1- تکالیف تمرینی: این نوع تکالیف مهارتها و دانشهای کسب شده را تقویت می کند. اکثر تکالیف تمرینی ، غیر تخیلی ، غیر خلاق و تکراری هستند . مؤثرترین نوع تکلیف تکالیفی هستند که در آنها از شاگرد خواسته شود آموخته های جدید را با روش شخصی به طور مستقیم به کار ببرند . مثلاً دانش آموزی که انواع گیاهان گلدار ، بدون گل ، دانه دار و بدون دانه را شناخته است به عنوان تکلیف تعدادی از گیاهان محیط اطراف خود را شناسایی کرده و در این طبقه بندی قرار دهد.

2- تکالیف آماده سازی: این نوع تکالیف جهت آماده سازی شاگردان برای روزهای بعد به کار می رود و معمولاً به صورت مطالعه کتب درسی ، مطالعه خارج از کتاب درسی ، جمع آوری اطلاعات و مواد قبل از کنفرانس ارائه می شود. هدف از ارائه این نوع تکلیف وارد کردن دانش آموزان به کسب زمینه8 مناسب اطلاعاتی جهت آماده شدن برای دروس و بحث روز بعد است. برای این نوع تکیف ابتدا باید رهنمودها و دستور العمل لازم را در مورد چگونگی و چرایی انجام وظایف کاملاً برای فراگیران روشن و مشخص نمود.

3- تکالیف بسطی-امتدادی: این نوع تکالیف شاگرد را به فراسوی کارها و فعالیتهای کلاسی سوق می دهد و موجبات یادگیری و ایده های فراگیران را در موقعیت های جدید فراهم می کند. مثلاً درسی که درباره ی بوعلی سینا است از فراگیران بخواهیم با مطالعه کتابها به مجلات و یا حتی مصاحبه با دیگران اطلاعات بیشتری درباره ی ابن سینا فراهم آورند. تکالیف بسطی امتدادی ممکن است چندین روز یا هفته به طول بینجامد . این نوع تکلیف بر تولید دانش تکرار و تکثیر آن استوار است.

4- تکالیف خلاقیتی : وقتی دانش آموز مفاهیم و مهارتهای کسب شده در کلاس درس را با هم ترکیب کند و در یک راه یا راه های جدید و متفاوت به کار بندد این نوع تکلیف را خلاقیتی گویند . مثلاً ساختن مدل یک مزرعه با چوبهای مستعمل بستنی ، یا حل مسئله ای خاص قدرت خلاقیت ، ابتکار شخصی ، تخیل و خود راهبری را در شاگردان پرورش می دهد. البته باید یادآور شد که این چهار نوع تکلیف همیشه به طور مجزا و منفک به شاگردان ارائه نمی شود گاهی ممکن است گرد برای حل یک مسئله از هر چهار نوع تکلیف برای خلق و بسط ایده خود استفاده نماید. به این ترتیب با ایجاد تنوع در تکالیف مختلف می توان موجبات تثبیت ، آماده سازی تداوم و خلق مفاهیم و مهارتهای را در فرایند تعلیم و تربیت فراهم ساخت.

<<نمونه هایی از تکالیف از نظر محتوا>>

1-تکالیف تمرینی: سؤالات و تمرینات ریاضی صفحه ..... را بنویسید. ( حل کنید)

2-تکالیف آماده سازی : درس جلسه آینده علوم درباره ی بازیافت و اهمیت آن است . شما می توانید با افراد خانواده درباره مفهوم بازیافت و اینکه اگر بازیافت نبود چه اتفاقی می افتاد بحث کنید و نتیجه را به کلاس بیاورید.

3-تکالیف بسطی- امتدادی: که به مدت یک هفته فرصت دارید اطلاعاتی که درباره ی کسر ها و چهار عمل اصلی آن آموخته را بنویسید.

4-تکالیف خلاقیتی : به نظر شما اگر تعداد زاویه ها، نوع آنها و تعداد اضلاع یک متوازی الاضلاع تغییر کند چه شکلی درست می شود دلیل خود را بنویسید.

مشق خلاقیت

درطول سال تحصیلی چند بار اتفاق افتاده است که تکلیفی را با لذت انجام داده باشید

هنگام انجام تکالیف آموزشی چه احساسی به شما دست می داده است؟

تا چه اندازه تکالیف به یادگیری عمیقتر شما کمک کرده است؟اکنون که در مقام معلمی تصمیم می گیرید و تکالیفی را برای دانش آموزانتان تعیین می کنید، چه تغییراتی در انتخاب، شکل و محتوای تکالیف نسبت به گذشته تحصیلی خودتان می کرده اید؟ آیا از رفتار، عملکرد و مناسبات دانش آموزان با تکالیف آموزشی رضایت دارید

یقینا برای بهبود کیفیت فرایند یاددهی - یادگیری، شما هم با ما موافق هستید که رویکردهای نظام آموزشی نیازمند بازنگری، مهندسی مجدد و بالاخره غنی سازی برنامه های درسی از جمله تکالیف آموزشی و تجارب یاددهی - یادگیری است.

ماهیت فعالیت ها و تجارب یاددهی - یادگیری، متاثر از رویکردهای انتخابی نظام آموزشی است. در این رابطه انتخاب رویکردهای جدید یاددهی - یادگیری که موجبات افزایش میزان تحقق هدف های آموزش و پرورش و رشد مهارت های زندگی، مهارت حل مسئله، تفکر انتقادی و خلاقیت را فراهم سازد و از سوی دیگر دانش آموزان تکالیف شان را با لذت انجام دهند، از اهمیت ویژه ای برخوردار است.

در نمایشگاهی از طرح های دانش آموزان، از مجید که طرح خود را ساخت آسانسور انتخاب کرده و فرایند اجرای طرح خود را برای بازدیدکنندگان توضیح می داد، سؤال کردیم، مجید چرا آسانسور؟ در حین ساخت با چه مسائلی مواجه شدی؟ چه کسانی د رحل مسائل به شما کمک کردند و از چه منابعی استفاده کردید؟ و پاسخ های مجید که توام با رشد چشمگیر اعتمادبه نفس و سایر توانمندی های او (مهارت های پژوهشی، مهارت های مطالعاتی، مهارت های کار با وسایل ، مواد، تجهیزات و...) بود، دیدنی و شنیدنی بود. از غرفه دیگر و از دانش آموز دیگری سوال کردیم. او در جواب گفت: آقا تا ریاضی ام را نوشتم، پدرم انجام داد!

به نظر شما، در حال حاضر مدارس، معلمان، دانش آموزان و اولیای آنها در فرایند انجام تکالیف آموزشی چگونه عمل می کنند؟ عملکرد آنها تا چه حد می تواند خوب باشد؟ از طریق بهبود کیفیت تکالیف آموزشی به چه هدف های دیگری می توانیم دست یابیم؟ برای غنی سازی تکالیف آموزشی دانش آموزان چه باید کرد؟ بهبود عملکرد تکالیف آموزشی را چگونه می توان کنترل و ارزیابی کرد؟ و بالاخره، دستاوردهای غنی سازی تکالیف آموزشی را چگونه می توان به اطلاع گروه های ذی نفع (مدیران، معلمان، دانش آموزان و اولیای آنها) رساند؟

در تکالیف برای رشد خلاقیت، دانش آموز مفاهیم و مهارت های کسب شده در کلاس را با هم ترکیب و در یک راه، یا راه های جدید و متفاوت به کار می بندد.

تکالیف خلاق ممکن است به صورت کتبی یا شفاهی یا انجام کاری، یا حل مسئله ای خاص باشد. این نوع تکلیف، قدرت خلاقیت، ابتکار شخصی، قدرت تحلیل و خودرهبری را در دانش آموز پرورش می دهد.

معلمان با ارایه تکالیف خلاق، دانش آموزان را به ماورای کاری ترغیب می کنند که در کلاس درس آغاز شده است و آنان را به فعالیت های انفرادی، یا تیمی و ابتکاری، ترغیب می کنند. به این نوع تکلیف کمتر می توان به صورت یک تکلیف شب، نگاه کرد.یکی از خصوصیات تکالیف خلاق، تمرکز بر تولید چیزهای جدید و بکر است نه انجام تمرین های زیاد و تکراری.

تکالیف خلاق برمبنای یک مسئله یا یک طرح، طراحی می شوند و ممکن است دانش آموزان به طور انفرادی یا تیمی روی آنها کار کنند. ماهیت بدیع و نوآورانه این نوع تکلیف مانع از آن می شود که دانش آموزان از روی یکدیگر رونویسی کنند.

پرسش های خلاق

از نظر گیلفورد، سؤالات بر 2 نوع هستند؛ سؤالات همگرا و سؤالات واگرا. سؤالات واگرا، آنهایی هستند که تفکر خلاق را در دانش آموزان برمی انگیزانند و محرک خلاقیت هستند. این نوع سؤالات انعطاف پذیرند و جواب های آنها تنها به یک پاسخ صحیح ختم نمی شود و براساس 4 ویژگی تفکر خلاق (روانی، انعطاف پذیری، ابتکار، بسط و گسترش) هستند.

به نظر شما اگر از دانش آموز سال چهارمی سؤال کنید، اگر کوه نبود چه می شد؟ چه جوابی خواهید شنید؟ پاسخ یک دانش آموز را ببینید:<< آقا هنوز درسمان نداده اند!>> این سؤال را چگونه سؤالی ارزیابی می کنید؟ پاسخ را چطور؟

دوبونو، متفکر خلاقیت 2 نوع سؤال را مطرح می کند:

1 - سؤالات کاوش کننده، وقتی به کار می روند که نمی دانید جواب چه خواهد شد(اطلاعات را باید جست وجو کرد).

2 - سؤالات شکارکننده نیز سؤالی است که شما می دانید هدفتان چیست و این نوع سؤال را برای بررسی مطالب، تایید اطلاعات و حدسیات به کار می برید.

تورنس نیز سؤال برانگیزاننده را معرفی کرده و مطرح می کند که این سؤالات، مسئله را به مسیر تفکر وسیع تر، عمیق تر در جهت دیدی متفاوت می کشاند که به ایجاد ایده های جدید منجر می شود. او سؤالات را دارای 4 سطح برانگیزندگی می داند که عبارت است از:

سطح اول پایین ترین سطح برانگیزندگی سؤالات هستند که با <<آری>> یا <<نه>> یا به وسیله یک کلمه پاسخ داده می شوند. مثال: آیا می توان یخ را در خلأ ایجاد کرد؟

سطح دومسؤالاتی هستند که فرد را به دادن توضیحات برمی انگیزد، این سؤالات در سطح بالاتری قرار دارند، مثال: چگونه می توانیم از کانی ها برای ساخت دارو استفاده کنیم؟

سطح سوم از سؤالات، سؤالاتی هستند که فرد اطلاعات را به خود یا تجارب خود ربط دهد، مثال: وقتی به یخ نگاه می کنید، اشیاء در آن چگونه به نظرتان می آید؟

سطح چهارم، سؤالاتی هستند که تفکر فرد را به دنیای خیالی و آیندهمی برد. مثال: چه می شد، اگر تمام یخ های قطبی آب می شد؟

پاسخ خلاق

در مقابل سؤالات خلاق، پاسخ های خلاق نیز دارای معیار هستند. نیول و سیمون و شاو (1963) 4 معیار برای پاسخ خلاقانه معرفی کرده اند:

1. پاسخ،تازه و برای فرد یا جامعه مفید باشد.

2. پاسخ،فرد را وادار به رد کردن ایده هایی کند که از قبل پذیرفته است.

3 . پاسخ،نتیجه انگیزش و پشتکار جدی باشد.

4. پاسخ،منجر به روشن ساختن مسئله ای شود که در اصل مبهم بوده است.

تکالیف با راه حل های خلاق

1 - به جای طرح مسائلی که یک راه حل دارد، دانش آموز را با ارائه 2 یا چند راه حل تشویق کند.(تکلیف برای رشد سیالی)

2 - دانش آموز ترغیب شود تا راه حل های خلاق را به جای راه حل های معمولی ارائه دهد. (تکلیف برای رشد نومایگی و ابتکار)

3 - مسائلی ارائه شود که به طور غیرمنطقی پاسخ به آنها دشوار باشد و دانش آموز به طور تقریبی به را ه حل برسد.

4 - به دانش آموزان مسائلی بدون ارائه اطلاعات داده شود که آنها مجبور باشند از منابع مختلف اطلاعات مورد نیاز را به دست آورند.

5 - مسائلی داده شود که مستلزم طراحی داده ها، تفسیر داده ها و انجام یک آزمایش باشد.

6 - نوشتن مقاله هایی به عنوان تکلیف مطرح شود که مستلزم خواندن چند منبع، ایجاد ترکیب خلاق از اطلاعات، یافتن تناقض ها یا هماهنگی هایی در آثار بزرگ منتشر شده باشد.

7 - گاه تمرین هایی داده شود که یک راه حل نادرست را برای مسئله نشان می دهد.(مداری که کار نمی کند) پیدا کردن مشکل و راه حل صحیح را پیشنهاد کنند.

8 - تکالیف آزمایشگاهی که به دانش آموزان، آزادی عملی برای انتخاب موضوع و تکنیک ها بدهد.

9 - ساختن آهنگ و نه صرفا اجرای آهنگ از روی نت.

10 - فرآیندهای گوناگونی مثل ملاقات با سخنرانان، سفرهای کاوشگرانه در طبیعت و زندگی اجتماعی و مراکز مورد علاقه، مشاهده تصویر و مواد بصری و شنیدن، می تواند محیط رشد دانش آموزان را غنی تر کند.

11 - با تحریک دانش آموزان به دیدن، شنیدن، لمس کردن، دست کاری کردن، کشف کردن و انجام آزمایش و بازی های سازنده، خلاقیت تقویت می شود. داستان گویی و داستان خوانی راه حل کارآمدی جهت افزایش خلاقیت در دانش آموزان است.

12 - تهیه طرح ها وطرح های ابتکاری با استفاده از مواد و وسایلی نظیر گل رس، موم، خمیربازی، چوب و پارچه، نخ ، شن، کاغذ و مقوا و به نمایش گذاردن و تشریح طرح در نمایشگاهی از دستاوردها باعث می شود که کودکان ثمرات کار خود را با دیگران مقایسه کرده و درباره آن به تبادل نظر بپردازند.

13 - بازی با کلمات، بازی با تصاویر و چیستان ها، رسم کلمه های تصویری، بازی با اعداد و ماکت سازی برای یک دوره تاریخی، سبب می شود تا همه مهارت ها در کنار هم رشد کنند.

14 - وقتی که از دانش آموزان خواسته می شود در پارک نقاشی بکشند، بدون آنکه از وسایل معمولی استفاده کنند، در واقع آنها را نسبت به محیط پیرامون خود، نارسایی ها، تنگناها و عوامل مفقوده حساس می کنیم. در این شرایط آنها یاد می گیرند با استفاده از امکانات محیط پیرامون و نه با وسایل و امکانات معمول،(استفاده از چوب، خاک، سنگ ، برگ درختان و...) اثری خلاقانه به وجود آورند.

15 - قصه سازی، کامل کردن قصه های ناتمام، انتخاب عنوان برای قصه، نوشتن قصه با عنوان مشخص، نوشتن قصه با موضوع مشخص، قصه نویسی آزاد، نوشتن قصه برای عکس ها و تصاویر، قصه نویسی گروهی.

بدون شک طراحی، تولید و ارزشیابی تکالیف غنی سازی شده برای مدارس فرصت مغتنمی خواهد بود تا توان تولید برنامه درسی را در مدارس با هدف غنی سازی فرهنگ آموزش بازیابند .با مطالعه و شرکت در کارگاه های آموزشی مرتبط توانمندی های خود را ارتقا دهید.